Τα ευρήματα των μελετών που κατηγοριοποιήθηκαν πρωτίστως στην ενότητα μουσική και κοινωνική συμπερίληψη δείχνουν με συνέπεια ότι η συμμετοχή σε μουσικές παρεμβάσεις συνδέεται με βελτίωση της κοινωνικής συνοχής και της ποιότητας των διαπροσωπικών σχέσεων των ατόμων με αναπηρίες. Παρά τις διαφορές στο πλαίσιο (κλινικό, κοινοτικό, εκπαιδευτικό) και στη μεθοδολογία (ποσοτικές, ποιοτικές, μικτές μελέτες), αναδεικνύονται επαναλαμβανόμενα μοτίβα, όπως ενίσχυση της κοινωνικής ενσωμάτωσης σε ομάδα, δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης, μείωση της κοινωνικής απομόνωσης και ανάπτυξη πιο ισότιμων σχέσεων με συνομηλίκους, επαγγελματίες και μέλη της κοινότητας.
Ένας μηχανισμός που αναδεικνύεται ως κρίσιμος για εκβάσεις κοινωνικής συνοχής και διαπροσωπικών σχέσεων είναι ο διαπροσωπικός ρυθμικός συγχρονισμός. Η προβλέψιμη ρυθμική δομή, τα ρυθμικά μοτίβα και η προσαρμογή του τέμπο μπορούν να διευκολύνουν τον συντονισμό με έναν άλλο άνθρωπο και να υποστηρίξουν μορφές κοινής δράσης. Στη μελέτη των Yoo και Kim (2018) αναφέρεται ότι μετά την παρέμβαση οι συμμετέχοντες παρουσίασαν μείωση του ασυγχρονισμού κατά τη διάρκεια ρυθμικών ασκήσεων με συνεργάτη. Ο ρυθμός λειτουργεί δηλαδή ως εξωτερικός οδηγός που βοηθά τα άτομα με αναπηρία να οργανώσουν τη συμπεριφορά τους στον χρόνο και να πετύχουν καλύτερη συνεργασία (Yoo & Kim, 2018).
Σε μελέτη με ενήλικες με μαθησιακές δυσκολίες, τα εβδομαδιαία ομαδικά εργαστήρια μουσικής οδήγησαν σε εντονότερη κοινωνική αλληλεπίδραση, αύξηση της άνεσης στη συναναστροφή με άγνωστα άτομα και διεύρυνση των κοινωνικών δικτύων, με τους ίδιους τους συμμετέχοντες να περιγράφουν τη μουσική ομάδα ως έναν ασφαλή και φιλόξενο χώρο όπου μπορούν να είναι ο εαυτός τους. Η διασκέδαση, η κοινή παρουσία και η κοινή μουσική δράση περιγράφονται ως βασικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων δημιουργούνται νέοι δεσμοί και ενδυναμώνονται υπάρχουσες σχέσεις με προσωπικό, συνοδούς και οικογένειες (Wilson & MacDonald, 2019).
Η μελέτη σε τρεις ομάδες ενηλίκων με διαφορετικού τύπου αναπηρίες δείχνει ότι η συμμετοχή σε εργαστήρια κοινοτικής μουσικής συνδέεται με θεαματική αύξηση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης, της επικοινωνίας μεταξύ των συμμετεχόντων, αλλά και μεταξύ συμμετεχόντων και προσωπικού. Σημειώνεται ότι κατά τη διάρκεια της παρέμβασης, τα άτομα με αναπηρία έγιναν πιο πρόθυμα να μοιραστούν ιδέες, να συνεργαστούν σε μουσικές δραστηριότητες και να αναπτύξουν σχέσεις πέρα από το πλαίσιο του προγράμματος, για παράδειγμα συμμετέχοντας μαζί σε κοινωνικές εξόδους και άλλες δραστηριότητες (MacGlone et al., 2020).
Η βιβλιογραφία για τα προγράμματα κοινοτικής μουσικής και κοινωνικής συμπερίληψης, δείχνει ένα πιο μακροσκοπικό πλαίσιο κατανόησης αυτών των ευρημάτων. Υπογραμμίζεται επίσης ότι τα κοινοτικά μουσικά προγράμματα ενισχύουν δεσμούς εμπιστοσύνης, αναπτύσσουν κοινές αξίες και καλλιεργούν ένα αίσθημα συντροφικότητας το οποίο λειτουργεί ως αντίβαρο στη μοναξιά και στην απομόνωση που βιώνουν συχνά τα άτομα με αναπηρία (Stamou et al., 2018). Η δημόσια παρουσίαση, όπως οι συναυλίες, τα μικρά φεστιβάλ και οι δράσεις στην κοινότητα, αποτελεί μια καλλιτεχνική κορύφωση, αλλά και κομβικό σημείο ενδυνάμωσης των κοινωνικών δεσμών, καθώς οι συμμετέχοντες μοιράζονται μια κοινή επιτυχία, δέχονται αναγνώριση από το κοινό και ανακατασκευάζουν την εικόνα τους στα μάτια της κοινότητας (Stamou et al., 2018).
Σε άτομα με νοητική αναπηρία φαίνεται ότι η μουσικοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος σχέσης όπου οι συμμετέχοντες μαθαίνουν να εκφράζουν συναισθήματα, να ακούν και να λαμβάνουν αποφάσεις για τις δραστηριότητες στις οποίες θέλουν να συμμετέχουν. Η ενδυνάμωση στην έκφραση και στη λήψη αποφάσεων μεταφράζεται σε πιο ισότιμες σχέσεις με τον επαγγελματία και μειώνει την απόσταση ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο, κάτι που έχει άμεση συνάφεια με την κοινωνική συμπερίληψη (Baranauskienė & Latakienė, 2023).
Ειδικές μορφές ενεργητικών παρεμβάσεων, όπως το πρόγραμμα Drumtastic για παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος, αναδεικνύουν ότι το ομαδικό drumming μπορεί να λειτουργήσει ως αποτελεσματικό πλαίσιο ανάπτυξης θετικών σχέσεων με συνομηλίκους και συνοδούς. Επίσης, αναφέρεται ότι μετά από οκτώ συνεδρίες δυαδικού ομαδικού drumming, παρατηρήθηκε αύξηση της απόλαυσης, του θετικού συναισθήματος και της προθυμίας για αλληλεπίδραση, καθώς και θετική τάση βελτίωσης των σχέσεων με τους συνομηλίκους. Η κοινή ρυθμική δραστηριότητα, ο συγχρονισμός και η σωματική έκφραση φαίνεται να δημιουργούν ένα πλαίσιο ασφαλούς συνάντησης, όπου η μη λεκτική επικοινωνία αποτελεί γέφυρα για την ανάπτυξη διαπροσωπικής οικειότητας (Willemin et al., 2018).
Στη μελέτη περίπτωσης του Resonaari είναι εντυπωσιακός ο τρόπος με τον οποίο ένα μουσικό σύνολο μπορεί να λειτουργήσει ως μικροσύστημα σχέσεων. Μέσω της συστημικής προσέγγισης και της Systems Intelligence, η αλληλεπίδραση ανάμεσα σε φοιτητές με αναπηρία και εκπαιδευτικούς μετατρέπεται σε σημαντικές και εντυπωσιακές εμπειρίες, που επιτρέπουν στους συμμετέχοντες να βιώσουν τον εαυτό τους ως ισότιμα μέλη μιας μουσικής ομάδας. Οι διεργασίες συνεργασίας, αμοιβαίας προσαρμογής και η από κοινού λήψη αποφάσεων κατά τη διάρκεια των προβών συμβάλλουν στην ανάπτυξη σχέσεων εμπιστοσύνης και σε μια αίσθηση κοινής ευθύνης για το αποτέλεσμα (Kivijärvi, 2012).
Υποστηρίζεται ότι οι μουσικές πρακτικές για τα άτομα με αναπηρία δημιουργούν κοινότητες πρακτικής στις οποίες οι μουσικοί με αναπηρία μοιράζονται εμπειρίες, ανταλλάσσουν τεχνογνωσία για προσβάσιμα όργανα και τεχνολογία και αναπτύσσουν σχέσεις που συνδυάζουν καλλιτεχνική συνεργασία και ακτιβιστική δράση (Clowes, 2017). Αυτές οι σχέσεις δεν είναι μόνο διαπροσωπικές, αλλά και πολιτικές, καθώς συγκροτούν συλλογικά υποκείμενα που διεκδικούν ορατότητα και δικαιώματα στον πολιτιστικό χώρο.
Τέλος, αρκετές μελέτες επισημαίνουν ότι οι θετικές μεταβολές στις διαπροσωπικές σχέσεις δεν περιορίζονται στο εσωτερικό των μουσικών ομάδων, αλλά εκτείνονται και σε άλλα περιβάλλοντα της ζωής των συμμετεχόντων. Η ενίσχυση της κοινωνικής αυτοπεποίθησης μέσα στα εργαστήρια συνδέθηκε με μεγαλύτερη προθυμία συμμετοχής σε άλλες κοινωνικές δραστηριότητες και με βελτίωση των σχέσεων με την οικογένεια και το προσωπικό υποστήριξης (Wilson & MacDonald, 2019). Αντίστοιχα, τα προγράμματα κοινοτικής μουσικής φαίνεται να ενισχύουν τη συνοχή όχι μόνο της μουσικής ομάδας, αλλά και των ευρύτερων κοινοτήτων στις οποίες εντάσσονται οι συμμετέχοντες (Stamou et al., 2018).
Οι μελέτες που εξετάζουν αποτελέσματα σχετικά με κοινωνική συνοχή και διαπροσωπικές σχέσεις συγκλίνουν στην ανάδειξη της μουσικής ως ιδιαίτερα ισχυρού πλαισίου συνάντησης για τα άτομα με αναπηρία. Εντός αυτού του πλαισίου μειώνονται η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση, αναπτύσσονται σχέσεις εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης, ενισχύεται η κοινωνική ενσωμάτωση σε ομάδα και κοινότητα και δημιουργούνται νέες μορφές συλλογικής ταυτότητας, ειδικά στο πεδίο των Τεχνών της Αναπηρίας (disability arts). Τα αποτελέσματα αυτά αποτελούν θεμέλιο για την κοινωνική συμπερίληψη και όπως θα φανεί και στις επόμενες υποενότητες, λειτουργούν συχνά ως προϋπόθεση για την ανάπτυξη δεξιοτήτων που σχετίζονται με την απασχολησιμότητα και την εργασιακή συμπερίληψη.
Η γνώση φέρνει κατανόηση.
Η κατανόηση φέρνει συμπερίληψη. 💙
Μοιράσου αυτό το άρθρο με κάποιον που μπορεί να ωφεληθεί.