Εμπόδια στην Κοινωνική και Εργασιακή Συμπερίληψη

Παρά το θεσμικό πλαίσιο της CRPD, η κοινωνική και εργασιακή συμπερίληψη των ατόμων με αναπηρία παραμένει περιορισμένη λόγω πολλαπλών και αλληλοσυνδεόμενων εμποδίων που δρουν ταυτόχρονα σε διαφορετικά επίπεδα. Τα εμπόδια δεν είναι μονοδιάστατα, αλλά διακρίνονται ενδεικτικά σε ατομικά, περιβαλλοντικά, κοινωνικά και θεσμικά τα οποία αλληλεπιδρούν και ενισχύουν το ένα το άλλο (Jacob et al., 2023). Τα πολλαπλά αυτά εμπόδια αναδεικνύονται και στο ίδιο το κείμενο της CRPD, όπου η αναπηρία συνδέεται με τη σχέση ατομικών δυσκολιών και φραγμών συμμετοχής (United Nations, 2006). Υπογραμμίζεται ακόμα ότι τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά εμπόδια παραμένουν ο βασικός στόχος της πολιτικής για την αναπηρία, αλλά η ρητορική των δικαιωμάτων δεν αρκεί αν δεν συνοδεύεται από ευρύτερη κοινωνική δικαιοσύνη και πρακτικές υποστήριξης στην καθημερινή ζωή και στην εργασία (Shakespeare, 2013). Επίσης, τονίζεται ότι η ουσιαστική πρόοδος στην εργασιακή συμπερίληψη προϋποθέτει κατανόηση της ορολογίας, αναγνώριση αισθητηριακών αναγκών και επίγνωση διασταυρούμενων αποκλεισμών, ώστε οι προσαρμογές να είναι βιώσιμες και λειτουργικές (Doyle, 2020).

4.4.1 Ατομικά εμπόδια

Σε ατομικό επίπεδο, επισημαίνεται ότι οι σωματικές και ιδιαίτερα οι ψυχικές καταστάσεις δεν εκδηλώνονται μόνο ως συμπτώματα, αλλά συνδέονται με περιορισμούς στη δραστηριότητα και στη συμμετοχή, οι οποίοι συχνά εντείνονται σε απαιτητικά εργασιακά περιβάλλοντα (Vornholt et al., 2018). Η ατομική διάσταση της αναπηρίας αφορά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο οι απαιτήσεις της εργασίας μετατρέπουν λειτουργικές δυσκολίες σε πραγματικό περιορισμό συμμετοχής. Η αναπηρία, δηλαδή, αναδύεται τη στιγμή που οι απαιτήσεις του εργασιακού χώρου συγκρούονται με τις λειτουργικές ιδιαιτερότητες του ατόμου μετατρέποντάς τες σε εμπόδια συμμετοχής (Vornholt et al., 2018). Στην κατηγορία των ατομικών εμποδίων εντάσσονται και οι δυσκολίες που σχετίζονται με τη γνωστική λειτουργία και την αυτόνομη μετακίνηση, αλλά και ψυχολογικοί παράγοντες όπως χαμηλή αυτοεκτίμηση και χαμηλές προσδοκίες για το μέλλον (Jacob et al., 2023). Επιπλέον, αναφέρεται ότι άτομα με νοητική αναπηρία περιγράφουν συχνά αίσθημα μειωμένης αξίας και φόβο απόρριψης, στοιχεία που αποθαρρύνουν την αναζήτηση και δυσχεραίνουν τη διατήρηση εργασίας. Παρότι οι παράγοντες αυτοί εμφανίζονται ως ατομικοί, συνδέονται στενά με προηγούμενες εμπειρίες στιγματισμού και αποκλεισμού, οι οποίες διαμορφώνουν τις προσδοκίες και τη στάση του ίδιου του ατόμου απέναντι στην εργασία (Jacob et al., 2023).

4.4.2 Περιβαλλοντικά εμπόδια

Τα περιβαλλοντικά εμπόδια αφορούν τις θεσμικές και κοινωνικές συνθήκες που καθορίζουν αν το περιβάλλον λειτουργεί ενισχυτικά ή περιοριστικά για τη συμμετοχή στην εργασία, σύμφωνα με τη λογική των ενισχυτικών περιβαλλόντων που αναδεικνύεται στην Παγκόσμια Έκθεση για την Αναπηρία (World Health Organization, 2011). Επίσης, αναφέρεται η σημασία των περιβαλλόντων που διευκολύνουν τη συμμετοχή και την ανάγκη μετατόπισης της προσοχής από τα χαρακτηριστικά του ατόμου προς τους φραγμούς του περιβάλλοντος (Bickenbach, 2011). Στην πράξη, τα περιβαλλοντικά εμπόδια μπορεί να είναι φυσικά, όπως τα απροσπέλαστα κτίρια και οι χώροι εργασίας, καθώς και η ελλιπής προσβασιμότητα στις μεταφορές, ή θεσμικά, όπως οι γραφειοκρατικές δυσκολίες, η έλλειψη υπηρεσιών υποστήριξης και οι ανεπαρκείς μηχανισμοί επαγγελματικής αποκατάστασης ή και να σχετίζονται με την οργανωσιακή κουλτούρα και τις άτυπες πρακτικές στους χώρους εργασίας (World Health Organization, 2011). Ερευνητικά δεδομένα σε επίπεδο περιοχής δείχνουν ότι η ποιότητα των μεταφορών, η χωρική οργάνωση υπηρεσιών, οι τοπικές ευκαιρίες απασχόλησης και η διαθεσιμότητα υποστηρικτικών δομών συνδέονται με τις πιθανότητες πρόσβασης και διατήρησης εργασίας για άτομα με αναπηρία. Επιπλέον, η CRPD συνδέει ρητά το δικαίωμα στην εργασία με την υποχρέωση των κρατών να εξασφαλίζουν προσβασιμότητα σε μετακινήσεις, πληροφόρηση, τεχνολογία και υπηρεσίες υποστήριξης (United Nations, 2006). Σε επίπεδο εμπειρικών ευρημάτων, αναφέρεται ότι εργαζόμενοι με νοητική αναπηρία συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν εχθρικά περιβάλλοντα, όπου η έλλειψη εύλογων προσαρμογών και η ανεπαρκής υποστήριξη από συναδέλφους και προϊσταμένους λειτουργούν ως ουσιαστικοί φραγμοί πρόσβασης και παραμονής στην απασχόληση (Jacob et al., 2023). Συνολικά, η βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση, όπως αποτυπώνεται στο ICF, υποστηρίζει ότι η εργασιακή συμπερίληψη απαιτεί συστηματική αναγνώριση και άρση περιβαλλοντικών φραγμών, ώστε να δημιουργούνται συνθήκες ουσιαστικής συμμετοχής (World Health Organization, 2001).

4.4.3 Κοινωνικά εμπόδια και εμπόδια στάσεων

Τα κοινωνικά εμπόδια και τα εμπόδια στάσεων περιλαμβάνουν στερεότυπα, στιγματισμό, προκαταλήψεις και πρακτικές διάκρισης που επηρεάζουν τόσο τις αποφάσεις πρόσληψης όσο και την καθημερινή εμπειρία στον χώρο εργασίας. Η βιβλιογραφία δείχνει ότι οι εργοδότες συχνά διστάζουν να προσλάβουν άτομα με αναπηρία λόγω φόβων για μειωμένη παραγωγικότητα, παρότι υποστηρίζεται ότι πολλές προσαρμογές έχουν χαμηλό ή μηδενικό κόστος και μπορούν να ωφελήσουν την απόδοση και την ικανοποίηση από την εργασία (Vornholt et al., 2018). Επίσης, άτομα με νοητική αναπηρία περιγράφουν συχνά διάκριση, έλλειψη εκτίμησης, αρνητικές στάσεις εργοδοτών και συναδέλφων και προσδοκίες για χαμηλές ικανότητες, οι οποίες οδηγούν σε περιορισμένες ευκαιρίες, σε υποβάθμιση ρόλων και σε ανάθεση μόνο απλών καθηκόντων χωρίς προοπτική εξέλιξης (Jacob et al., 2023). Από οπτική δικαιωμάτων, η CRPD υποχρεώνει τα κράτη να καταπολεμούν τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις απέναντι στα άτομα με αναπηρία και να προωθούν στάσεις σεβασμού και ισότητας, αναγνωρίζοντας ότι οι διακρίσεις λόγω αναπηρίας αποτελούν παραβίαση δικαιωμάτων (United Nations, 2006). Έτσι, τα κοινωνικά εμπόδια δεν είναι ατομικές προκαταλήψεις μεμονωμένων προσώπων, αλλά συγκροτούν ένα ευρύτερο πλέγμα λόγων, πρακτικών και ρυθμίσεων που αναπαράγουν τον αποκλεισμό στην εργασία (Jacob et al., 2023).

4.4.4 Συστημικά και θεσμικά εμπόδια

Η αντιδιακριτική νομοθεσία, οι ποσοστώσεις απασχόλησης και τα συστήματα παροχών αναπηρίας αναδεικνύονται ως θεσμικά εργαλεία που διαμορφώνουν το πλαίσιο της εργασιακής συμπερίληψης (Vornholt et al., 2018). Ωστόσο, παρά τη νομική κατοχύρωση δικαιωμάτων και την υιοθέτηση πολιτικών υπέρ της απασχόλησης, δεν τεκμηριώνεται σταθερή βελτίωση στα ποσοστά απασχόλησης των ατόμων με αναπηρία, πράγμα το οποίο υποδηλώνει ότι τα μέτρα πολιτικής συχνά δεν επαρκούν για να άρουν τα εμπόδια της αγοράς εργασίας (Vornholt et al., 2018‧ World Health Organization, 2011). Ωστόσο, ο θεσμικός σχεδιασμός μπορεί να διατηρεί δομικούς φραγμούς που περιορίζουν την ουσιαστική συμμετοχή, ακόμη και όταν οι πολιτικές παρουσιάζονται ως ενισχυτικές. Δηλαδή, πολιτικές που παρουσιάζονται ως ενισχυτικές ενδέχεται, στην πράξη, να διατηρούν δομικά εμπόδια (Bickenbach, 2011). Καθίσταται αναγκαία η βελτίωση της ποιότητας των δεδομένων και η συστηματικότερη αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των πολιτικών, ώστε να περιορίζονται ακούσιες παρενέργειες και να ενισχύεται ο πραγματικός αντίκτυπός τους στην ένταξη στην απασχόληση (Leonardi et al., 2022). Τα συστημικά εμπόδια συνδέονται με ασυνέχειες στα προγράμματα μετάβασης από το σχολείο στην εργασία, με ασαφείς ρόλους μεταξύ υπηρεσιών εκπαίδευσης, υγείας και απασχόλησης, καθώς και με γραφειοκρατικά εμπόδια πρόσβασης σε υποστηριζόμενη απασχόληση (Jacob et al., 2023). Αντίστοιχες επισημάνσεις για τις διαδρομές από την εκπαίδευση προς την εργασία και για τα κενά στην υποστήριξη περιγράφονται και στην Παγκόσμια Έκθεση για την Αναπηρία (World Health Organization, 2011). Σε εθνικό επίπεδο, αναλύσεις πολιτικής αναδεικνύουν ανεπαρκή χρηματοδότηση υπηρεσιών υποστήριξης, αποσπασματικότητα προγραμμάτων και έλλειψη συνεκτικού στρατηγικού σχεδιασμού για την εργασιακή συμπερίληψη (Ε.Σ.Α.μεΑ., 2013).

Επιπλέον, από μια βιοψυχοκοινωνική οπτική που συνδέει τη λειτουργικότητα με περιβαλλοντικούς παράγοντες, οι πολιτικές απασχόλησης που οδηγούν σε θέσεις χαμηλής αμοιβής χωρίς σαφή προοπτική μετάβασης στην ανοικτή αγορά εργασίας μπορούν να συντηρούν παράλληλες αγορές εργασίας και να ενισχύουν θεσμικές μορφές αποκλεισμού (World Health Organization, 2011).

Αποτέλεσμα αυτής της μετατόπισης είναι να γίνεται κατανοητή η αναπηρία όχι ως ατομικό έλλειμμα, αλλά ως σχέσης ανάμεσα στο άτομο και στα εμπόδια του περιβάλλοντος, με συνέπεια οι θεσμικές ρυθμίσεις της απασχόλησης να παράγουν ή να μειώνουν αποκλεισμό (Bickenbach, 2011).

Στο ελληνικό πλαίσιο, η έμφαση σε προστατευμένες, χαμηλά αμειβόμενες θέσεις, όταν δεν συνοδεύεται από συνεκτική στρατηγική συμπερίληψης στην ανοικτή αγορά, μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός αναπαραγωγής κοινωνικού και εργασιακού αποκλεισμού (Ε.Σ.Α.μεΑ., 2013).

Από την οπτική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η CRPD υπογραμμίζει ότι τα κράτη οφείλουν να απαγορεύουν τις διακρίσεις λόγω αναπηρίας σε όλες τις μορφές απασχόλησης και να διασφαλίζουν την παροχή εύλογων προσαρμογών στον χώρο εργασίας (United Nations, 2006).

Όταν η εθνική νομοθεσία, οι πολιτικές απασχόλησης και τα συστήματα κοινωνικής προστασίας δεν ευθυγραμμίζονται επαρκώς με τις αρχές αυτές και η εφαρμογή τους παραμένει ελλιπής, δημιουργούνται συστημικά εμπόδια που περιορίζουν την κοινωνική και εργασιακή συμπερίληψη (Leonardi et al., 2022).

Σε επίπεδο αγοράς εργασίας και οργανωσιακών πρακτικών, η διεθνής βιβλιογραφία επισημαίνει ότι τα εμπόδια για τα άτομα με αναπηρία δεν οφείλονται μόνο σε ατομικούς παράγοντες, αλλά και σε παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος, στις διαδικασίες πρόσληψης και στις δομές των οργανισμών, με αποτέλεσμα να παραμένουν χαμηλά τα ποσοστά απασχόλησης (Vornholt et al., 2018).