Προτάσεις για Μουσικές Παρεμβάσεις Συμπερίληψης

5.6.1 Κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα

Τα ευρήματα της αφηγηματικής βιβλιογραφικής ανασκόπησης, όπως συντέθηκαν αφηγηματικά, αναδεικνύουν σημαντικές δυνατότητες των μουσικών παρεμβάσεων για την κοινωνική και εργασιακή συμπερίληψη των ατόμων με αναπηρία, αλλά ταυτόχρονα φωτίζουν κρίσιμα κενά γνώσης. Πρώτον, απαιτούνται περισσότερες μελέτες που να συνδέουν ρητά τις μουσικές παρεμβάσεις με εργασιακά αποτελέσματα, όπως η πρόσβαση σε θέσεις εργασίας, η διατήρηση της απασχόλησης, η μετάβαση από προγράμματα κατάρτισης σε αμειβόμενες θέσεις και η εξέλιξη στην εργασία. Σήμερα, μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας επικεντρώνεται σε οριζόντιες δεξιότητες, αυτοπεποίθηση, κοινωνική συμμετοχή, χωρίς συστηματική παρακολούθηση του κατά πόσο αυτές μεταφράζονται σε απασχόληση και σε πιο σταθερές επαγγελματικές διαδρομές (MacGlone et al., 2020‧ Wilson & MacDonald, 2019).

Χρειάζονται διαχρονικές και μεθοδολογικά ισχυρότερες μελέτες που να εξετάζουν την επίδραση των μουσικών παρεμβάσεων σε μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Πολλές παρεμβάσεις αξιολογούνται αμέσως μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος και σε μικρά δείγματα, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα συμπερασμάτων για τη σταθερότητα ή τη γενίκευση των αποτελεσμάτων (MacGlone et al., 2020‧ Baranauskienė & Latakienė, 2023).

Επίσης, αναδεικνύεται η ανάγκη για συμμετοχικά και υπό την ηγεσία ατόμων με αναπηρία (disability-led) ερευνητικά σχήματα, στα οποία τα ίδια τα άτομα με αναπηρία και οι καλλιτέχνες με αναπηρία εμπλέκονται ενεργά στον σχεδιασμό, την υλοποίηση και την αξιολόγηση παρεμβάσεων και μελετών. Η βιβλιογραφία των τεχνών της αναπηρίας (disability arts) και των συμπεριληπτικών μουσικών οργανισμών δείχνει ότι όταν οι καλλιτέχνες με αναπηρία συμμετέχουν ως συνεργάτες και όχι μόνο ως ωφελούμενοι, αναδεικνύονται διαφορετικές προτεραιότητες, πιο κριτικές οπτικές και πιο σύνθετες μορφές αυτοπροσδιορισμού (Clowes, 2017).

Χρειάζονται περισσότερες συγκριτικές μελέτες που να εξετάζουν πώς λειτουργούν οι μουσικές παρεμβάσεις σε διαφορετικές κατηγορίες αναπηρίας όπως τη νοητική αναπηρία, διαταραχή αυτιστικού φάσματος, αισθητηριακές και κινητικές αναπηρίες, ψυχικές δυσκολίες, καθώς και σε διαφορετικά πολιτισμικά και θεσμικά πλαίσια. Η πλειονότητα των υπαρχουσών μελετών προέρχεται από αγγλοσαξονικά και βορειοευρωπαϊκά περιβάλλοντα, όπου οι δομές υποστήριξης, τα δικαιώματα και οι πολιτικές απασχόλησης διαφοροποιούνται σημαντικά από το ελληνικό πλαίσιο. Ειδικά για την Ελλάδα, προκύπτει ανάγκη εμπειρικής έρευνας που να εξετάζει πώς μπορούν να προσαρμοστούν μοντέλα, όπως τα κοινοτικά μουσικά προγράμματα, τα συμπεριληπτικά σύνολα και οι καλλιτεχνικές κοινωνικές επιχειρήσεις στις ιδιαιτερότητες του εγχώριου συστήματος εκπαίδευσης, πρόνοιας και εργασίας.

Η έρευνα στο πεδίο των τεχνολογικών παρεμβάσεων (online ensembles, VR, accessible instruments, ψηφιακές πλατφόρμες) βρίσκεται ακόμη σε σχετικά πρώιμο στάδιο. Μελέτες όπως αυτή των Skuse και Knotts για online μουσικά σύνολα βασισμένα σε αρχές Universal Design δείχνουν τις δυνατότητες ψηφιακών λύσεων για άτομα που δυσκολεύονται να συμμετάσχουν δια ζώσης (Skuse & Knotts, 2020). Ωστόσο, χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση των επιδράσεων αυτών των παρεμβάσεων στην κοινωνική και εργασιακή συμπερίληψη, των κινδύνων αναπαραγωγής ανισοτήτων μέσω του digital divide (πρόσβαση σε εξοπλισμό, σύνδεση, ψηφιακές δεξιότητες) και του τρόπου με τον οποίο οι τεχνολογικές λύσεις μπορούν να ενσωματωθούν σε υβριδικά μοντέλα (συνδυασμός φυσικής και διαδικτυακής συμμετοχής).

Σημαντικό επίσης πεδίο μελλοντικής έρευνας αφορά την οπτική των εργοδοτών και των οργανισμών. Αν και μελέτες αναδεικνύουν δομικά εμπόδια και στάσεις στον ευρύτερο χώρο της εργασίας, λείπουν στοχευμένες έρευνες για το πώς οι εργοδότες αντιλαμβάνονται τις μουσικές και καλλιτεχνικές παρεμβάσεις ως εργαλεία ενδυνάμωσης, κατάρτισης ή αλλαγής κουλτούρας στους χώρους εργασίας. Τέτοιες μελέτες θα μπορούσαν να διερευνήσουν, για παράδειγμα, καλλιτεχνικά προγράμματα εντός οργανισμών που απασχολούν άτομα με αναπηρία ή αναπτύσσουν συμπεριληπτικές πρακτικές.

Τέλος, η μελλοντική έρευνα χρειάζεται να υιοθετήσει πιο διαθεματικές προσεγγίσεις, εξετάζοντας πώς το φύλο, η κοινωνική τάξη, η μεταναστευτική εμπειρία, η εθνικότητα και άλλοι άξονες διαφοροποίησης τέμνουν την εμπειρία της αναπηρίας και της συμμετοχής σε μουσικές παρεμβάσεις. Η διασταύρωση αυτών των παραγόντων μπορεί να επηρεάζει σημαντικά τόσο την πρόσβαση στα προγράμματα όσο και τις δυνατότητες κοινωνικής και εργασιακής συμπερίληψης.

5.6.2 Προτάσεις για σχεδιασμό μουσικών παρεμβάσεων κοινωνικής και εργασιακής συμπερίληψης

Με βάση τα ευρήματα της ανασκόπησης, μπορούν να διατυπωθούν κατευθυντήριες αρχές για τον σχεδιασμό μουσικών παρεμβάσεων που στοχεύουν στην κοινωνική και εργασιακή συμπερίληψη των ατόμων με αναπηρία. Οι παρεμβάσεις χρειάζεται να εδράζονται σε δικαιωματικό και κοινωνικό ή βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο αναπηρίας, αντιμετωπίζοντας την αναπηρία όχι ως έλλειμμα που πρέπει να διορθωθεί, αλλά ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης ποικιλομορφίας που συναντά περιβαλλοντικά εμπόδια και εμπόδια στάσεων (World Health Organization, 2001‧ United Nations, 2006). Αυτό σημαίνει ότι ο σχεδιασμός οφείλει να εστιάζει στην άρση των φραγμών συμμετοχής (χώρος, οργάνωση, στάσεις, προσβασιμότητα) και όχι στην κανονικοποίηση του ατόμου.

Επίσης, ο σχεδιασμός των παρεμβάσεων οφείλει να είναι συμμετοχικός και υπό την ηγεσία ατόμων με αναπηρία (disability-led), σύμφωνα με την αρχή Τίποτα για Εμάς, Χωρίς Εμάς (nothing about us without us). Η εμπλοκή των ατόμων με αναπηρία ως συμμετεχόντων, καλλιτεχνών, εκπαιδευτών και συμβούλων συμβάλλει στην καλύτερη προσαρμογή των προγραμμάτων στις πραγματικές ανάγκες και επιδιώξεις και μειώνει τον κίνδυνο πατερναλιστικών και αποκλειστικά θεραπευτικών προσεγγίσεων (Clowes, 2017).

Οι μουσικές παρεμβάσεις συμπερίληψης χρειάζεται να ενσωματώνουν από τον σχεδιασμό τους αρχές καθολικού σχεδιασμού και πολυδιάστατης προσβασιμότητας: προσβάσιμες υποδομές, προσαρμοσμένα όργανα και τεχνολογίες, πληροφορίες σε πολλαπλές μορφές, ευέλικτες μορφές συμμετοχής, υποστηρικτικό προσωπικό, δυνατότητα συνοδών και άλλες διευκολύνσεις (Lee & Jenifer, 2024‧ Skuse & Knotts, 2020). Οι τεχνολογικές λύσεις (ψηφιακές πλατφόρμες, online ensembles, VR) χρειάζεται να σχεδιάζονται με βάση την εμπειρία των ίδιων των χρηστών και όχι να προστίθενται εκ των υστέρων σε υπάρχουσες πρακτικές.

Προτείνεται ο συστηματικός συνδυασμός κοινωνικών και εργασιακών στόχων μέσα στα ίδια προγράμματα. Πολλά κοινοτικά μουσικά εργαστήρια και μουσικοθεραπευτικά προγράμματα επιτυγχάνουν σημαντικές βελτιώσεις σε κοινωνικές δεξιότητες, αυτοπεποίθηση και αίσθηση κοινότητας (MacGlone et al., 2020‧ Wilson & MacDonald, 2019). Ωστόσο, συχνά δεν συνδέονται ρητά με δομές επαγγελματικού προσανατολισμού, κατάρτισης και μετάβασης στην εργασία. Με βάση παραδείγματα όπως το Urban Artisans, το artsJAM και το Careers in Music, μπορούν να σχεδιαστούν παρεμβάσεις που συνδυάζουν ομαδική μουσική συμμετοχή με ενότητες επαγγελματικής ετοιμότητας, ενσωματώνουν πρακτικές εμπειρίες (οργάνωση συναυλιών, παραγωγή προϊόντων, επικοινωνία με κοινό) και συνδέονται με τοπικούς εργοδότες, πολιτιστικούς φορείς και υπηρεσίες απασχόλησης (Malley, 2012).

Για να λειτουργήσουν οι μουσικές παρεμβάσεις ως διαδρομές προς την εργασία, είναι κρίσιμο να υπάρξουν σταθερές συνεργασίες μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, πολιτιστικών οργανισμών, υπηρεσιών υποστηριζόμενης απασχόλησης, δήμων, κέντρων ημέρας, οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και, όπου είναι εφικτό, εργοδοτών και επιχειρήσεων. Παραδείγματα όπως οι συνεργασίες της VSA Tennessee με επαγγελματικούς μουσικούς οργανισμούς δείχνουν ότι, όταν οι νέοι με αναπηρίες αποκτούν πρόσβαση σε πραγματικά επαγγελματικά περιβάλλοντα και δίκτυα, αυξάνονται οι πιθανότητες απασχόλησης και συνέχισης σπουδών.

Ο σχεδιασμός μελλοντικών παρεμβάσεων θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη βιωσιμότητα και τη χρηματοδοτική τους βάση. Οι μελέτες περίπτωσης κοινωνικών επιχειρήσεων και προγραμμάτων βασισμένων στις τέχνες δείχνουν ότι, όταν οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες συνδέονται με παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών με θέση στην αγορά, μπορούν να δημιουργηθούν πιο σταθερές συνθήκες απασχόλησης, ενώ ταυτόχρονα διατηρείται ο κοινωνικός σκοπός. Στο πλαίσιο αυτό, η ανάπτυξη μουσικών και καλλιτεχνικών κοινωνικών επιχειρήσεων μπορεί να αποτελέσει κεντρική στρατηγική για την εργασιακή συμπερίληψη.

Τέλος, ειδικά για το ελληνικό πλαίσιο, μπορούν να προταθούν πιλοτικά προγράμματα μουσικής συμπερίληψης σε δήμους, ωδεία, μουσικά σχολεία, δομές ειδικής αγωγής και κέντρα εργασιακής υποστήριξης, τα οποία να σχεδιάζονται σε συνέργεια με τη CRPD και τις εθνικές στρατηγικές για την αναπηρία, να ενσωματώνουν στοιχεία από κοινοτικά μουσικά προγράμματα, τις Τέχνες της Αναπηρίας (disability arts) και κοινωνικής οικονομίας και να αξιολογούνται συστηματικά με κριτήρια κοινωνικής και εργασιακής συμπερίληψης και με δείκτες ικανοποίησης ή καλλιτεχνικής απόδοσης. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να συμβάλει στη μετάβαση από αποσπασματικές, συχνά προσωποκεντρικές πρωτοβουλίες, σε συστηματικές πολιτικές και πρακτικές που αναγνωρίζουν τη μουσική ως κρίσιμο πεδίο άσκησης δικαιωμάτων, κοινωνικής συμμετοχής και εργασιακής προοπτικής για τα άτομα με αναπηρία.